तीन मगर स्रष्टा पुरस्कृत

तीन मगर स्रष्टा पुरस्कृत

रातोपाटी, बैशाख १६, २०७५

प्रकाठमाडौं । जितबहादुर सिञ्जाली मगर साहित्य प्रतिष्ठानले मगर भाषा तथा साहित्यमा योगदान पुर्याएका स्रष्टालाई पुरस्कृत गरेको छ । 

प्रतिष्ठानले हरिनास–४, स्याङ्जानिवासी रुद्र ‘सन्देश’ मगरलाई जिबसिम साहित्य पुरस्कार–२०७३, हीरासिंह थापा (सामेसेन) मगरलाई जयबहादुर हितानमगर स्मृति पुरस्कार–२०७३ र निसी–२, बाग्लुङनिवासी लक्ष्मण घर्तीमगरलाई जिबसिम नवप्रतिभा साहित्य पुरस्कार–२०७३ बाट पुरस्कृत गरेको हो । 

ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिञ्चाइमन्त्री वर्षमान पुन ‘अनन्त’ ले पुरस्कृत तीन स्रष्टालाई नगदसहित सम्मानपत्र प्रदान गरेका थिए । मन्त्री पुनले पुरस्कृतमध्ये मगर ढुट कवितासंग्रह ‘बिकोलेसा’ (दुख्दोरहेछ २०५६) र मुक्तकसंग्रह ‘आर्मिटमा’ (सम्झना २०६७) का स्रष्टा रुद्र ‘सन्देश’ मगरलाई  ६० हजार, अठार मगर खाम कवितासंग्रह ‘रिहित्ला’ (पैताला) का लेखक लक्ष्मण घर्तीमगरलाई १० हजार नगदसहित सम्मानपत्र प्रदान गरेका थिए । दुवै पुरस्कार मगर भाषाका आदिकवि जितबहादुर सिञ्जाली मगरको नाममा स्थापना गरिएको हो । 

यसैगरी, जयबहादुर हितान मगर स्मृति पुरस्कार–२०७३ बाट लेखक हीरासिंह थापा (सामेसेन) मगर पुरस्कृत भएका हुन् । लेखक मगरले ३० हजार रुपैयाँसहित पुरस्कृत भएका थिए ।

उनी मगर समुदायको उत्थान, भाषा, संस्कृति र इतिहाससम्बन्धी अध्ययेता हुन् । चार दशकदेखि लेख्दै आएका उनको ‘मगर (ढुट)–खस–अंग्रेजी आखर गोमहोक’ (मगर (ढुट) खस–अंग्रेजी शब्दकोश) मगर वृहत् शब्दकोश प्रकाशित छन् । 

Talking with children of King Prithvi Narayan Shah’s soldiers

Prithvi Narayan Shah became king of Nepal in 1742 AD. After his succession, he started attacking several small princedoms. He recruited several Magars into his army. With this mission, he quickly defeated several princedoms surrounding the Kathmandu valley. After his third attempt, he succeeded in defeating Kirtipur, a formidable kingdom in his third attempt. With this victory, he was able to defeat the other three kingdoms—Kathmandu, Lalitpur, and Bhaktapur. After the war, he began to stay in Kathmandu durbar. His army also stayed with him to protect his kingdom. The Magars also stayed behind with him. Magar Studies Center organized get-together programs with the children of those soldiers. The first meeting was held at Bhaisepati on 2076/10/11(Jan 25, 2020) and the second one was at Dhahchowk on 2076/10/18(Feb 1, 2020).

नेपाली कला, सम्पदा देखेर विदेशी मेयर मोहित

काठमा कुँदिएका कामकला

असार २५, २०७६सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — काठमाडौं उपत्यकाभित्रका मठमन्दिरहरू नेपाली काष्ठकलाका अद्भुत नमुना मानिन्छन् । यी धार्मिक–सांस्कृतिक सम्पदामा लिच्छविकालदेखि मल्ल र शाहकालसम्मका कलाकृति हेर्न सकिन्छ । मल्लकालमा उत्कर्षमा पुगेको तन्त्रवाद होस् या कामसूत्र ज्ञान, मन्दिरका टुँडाल, झ्याल र काठे तोरणहरूमा कुँदिएका आकृतिबाटै प्रस्ट हुन्छ ।

यस्तै आकृतिबाट प्रभावित भएर उड कार्भिङ (काष्ठकला) मा लोभलाग्दो काम गरेका छन्, मूर्तिकार इन्द्रप्रसाद शिल्पकारले । एक सातादेखि उनको कलाकृति बौद्धस्थित तारागाउँ म्युजियममा प्रदर्शनरत छन् ।

आठौं शताब्दीदेखिको प्रभावलाई उनले मूर्तिमा उतारेका छन् । बौद्ध र हिन्दु देवी–देउताहरूको फिगरलाई यथार्थवादी शैलीमा ढालेका छन् । मूर्ति हेर्दै जाँदा काठमा कुँदिएका भगवान् संवाद गर्न तम्तयारझैं लाग्छन् । लोभलाग्दो त के भने उनले यी मूर्तिकला कल्पनाको आधारमा बनाएका हैनन्, काठमाडौं उपत्यकाभित्रका विभिन्न ऐतिहासिक सम्पदामाथि कुँदिएका आकृतिको कलात्मक नक्कल गरेका हुन् । उनका मूर्ति नियाल्दै जाँदा सिंगो उपत्यकाका मन्दिर, ढुंगेधारा, देवल, सत्तल र दरबार क्षेत्र घुमेको महसुस हुन्छ । १० औं शताब्दीतिरै काठमा कुँदिएको विद्याधर, १७ औँ शताब्दीको अन्त्यतिर मन्दिरका ढोकामा राख्न बनाइने गणेश, भैरव–भैरवी, सर्प र गरुडका आकृतिसहितको काठे तोरणमा नेपाली परम्परागत मूर्तिकलाको अद्भुत दृश्य मात्रै हैन, तत्कालीन नेपालीसमाजको सांस्कृतिक र धार्मिक लगाव पनि अनुभूत गर्न सकिन्छ ।

‘यी अनुपम कलाको महत्त्वबारे नयाँ पुस्ता लगभग बेखबरजस्तै बन्दै गइरहेको छ,’ भक्तपुरमा इन्द्रप्रसादले भने, ‘पुरानो कला शिल्प, ज्ञान र शैली युवा पुस्तामा हस्तान्तरण र प्रवर्द्धन गर्न सघाउ पुगोस् भन्ने मेरो चाहना हो ।’ त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट समसामयिक मूर्तिकलामा स्नातकोत्तर गरेका इन्द्रप्रसाद आफैंमा परम्परागत कलाका उत्तराधिकारीजस्तै हुन् । उनका अनुसार मल्लकालमा काष्ठकलाका कामशिल्पकार समुदायको उत्तरदायित्वभित्रै पर्न आउँथ्यो । उनका पुर्खाहरूका धेरैजसो समय काठमा भगवान् कुँदेरै बिते ।

विसं. १६७८ मा राजा जितामित्र मल्लले भक्तपुरको सुन्धरा बनाउन लगाउने क्रममा भगिरथ, गणेश र गंगाको मूर्ति बनाउन लाए । भक्तपुरका शिल्पकारले जितामित्रको आग्रहलाई दुरुस्तै उतारे । इन्द्रप्रसादले भने त्यही सुन्धाराको मूर्तिको प्रभावलाई काठमा कुँदेर ग्यालरीमा प्रदर्शनी गर्न ल्याए । उनले जस्ताको तस्तै उतारेको मूर्ति निकै लोभलाग्दो देखिन्छ । त्यस्तै नवौं शताब्दीतिर काष्ठकलामा पोखिएको नेवारी पौरखको प्रमाण दिने ‘सालाभान्जिका’ पाटन दरबार क्षेत्रमा पाइने १८ औं शताब्दीतिरको सिंहको ‘कीर्तिमुख’, गन्धर्व जातिको बाजा र संस्कृति देखाउने वाद्ययन्त्रसहितका मूर्तिकला निकै सुन्दर छन् ।

प्रदर्शनीमा शिल्पकारद्वारा नै निर्माण गरिएका पुराना मन्दिरमा पाइने कामसूत्रमा आधारित मूर्तिकला पनि राखिएका छन् । ‘प्राचीन समाजमा यौनशिक्षा दिने कुनै माध्यम नहुँदा तिनै कलामार्फत नै अभिव्यक्त भएको हुन सक्ने’ उनको अनुमान छ । ‘त्यतिबेलै कलामा त्यस्तो क्रान्तिकारी कदम चालिइसकिएको रहेछ,’ उनले आफ्नो अनुभवसमेत जोडेर भने, ‘हाम्रो समाज भने अझै पनि उतिसाह्रो खुल्न सकेको छैन । ती पुराना कलाकृति पनि सहजताका साथ हेर्न र चर्चा गर्न मानिस हिच्किचाउँछन् ।’ कामसूत्र झल्किने मूर्तिको प्रतिकृति तयार पार्न आफैंलाई पनि परिवारमा अप्ठ्यारो लागेको उनले सुनाए ।

सकसमा काष्ठकला

इन्द्रप्रसादका अनुसार परम्परागत कलाको प्राचीन इतिहास बुझन् हामीसँग गम्भीर र अनुसन्धानमूलक सामग्री तयार भइसकेका छैनन् । प्राज्ञिक रूपमा यसको जगेर्नाको काम पनि हुन सकेको छैन । यसलाई बुझेर उतार्ने दक्ष जनशक्ति पनि छैन । ‘सबैले पुराना मन्दिर र दरबारमा रहेका कलाकृति अवलोकन गरेकै आधारमा बनाइरहेका छन्,’ उनले भने, ‘यस्तो बाध्यताबाट हाम्रो मूर्तिकला अघि बढिरहेको छ ।’ आफूले पनि सैद्धान्तिक रूपमा भन्दा पनि पुर्ख्यौली पेसालाई नै आधार बनाएर यस क्षेत्रमा प्रवेश गरेको उनले बताए । ‘काष्ठकलाप्रति नयाँ पुस्ताको पनि चासो निकै कम रहेकोले पुस्तान्तरण हुन सकेको छैन,’ उनले भने, ‘भूकम्पपछि सांस्कृतिक सम्पदाको पुनर्निर्माणको माग भए पनि काम गर्ने मानिसको अभाव छ ।’

पुरानो प्रकृतिको काम गर्न काठको अभावसमेत हुने उनले सुनाए । ‘भनेजस्तो काठ पाउन मुस्किल छ’, उनले भने, ‘पाइए पनि व्यापारीहरूले मनलाग्दो मूल्य तोक्छन् । सरकारबाट कलाकर्मका लागि सहुलियत छैन ।’ त्यस्तै काष्ठकलाका पुराना अभिलेखहरू व्यवस्थित हुन नसक्दा पनि इतिहास लोप हुने खतरातिर अघि बढिरहेको छ । ‘मन्दिर, ढुंगेधारा, सत्तल लगायत पुरानो थलोमा रहेका कला पनि जीर्ण भएर गएका छन्,’ उनले भने, ‘संरक्षण गर्ने निकाय उदासिन छ ।’ उनको प्रदर्शनी पनि बुधबारसम्म जारी रहने छ ।

प्रकाशित : असार २५, २०७६ ०८:१०

 

Lohorung language on verge of extinction

Lohorung language on verge of extinction

Published: February 23, 2020 10:15 am On: Nepal

RASTRIYA SAMACHAR SAMITI

Itahari, February 22

Indigenous Lohorung language, spoken by the Lohorung community in Province 1, is on the verge of extinction.

The Nepal Language Commission has listed Lohorung as ‘endangered’ language.

There are very few people who can fluently speak the language. Family of Balkrishna Lohorung Rai, 62, is an example. Balkrishna, originally from Pangwa village in Sankhuwasabha district, which is densely populated by the people of Lohorung community, can fluently speak his mother tongue. He is an ardent activist, who has been working to promote and preserve Lohorung language.

However, he can only speak his mother tongue with his wife Urmila. ‘’I have two sons. But, they can’t speak the language as we do. They can just understand few words and sentences,’’ he said.

Mohan Kumari Rai, 55, is another fluent Lohorung speaker. Professionally a primary school teacher at Kaseni Secondary School of Belbari, Morang, Mohan Kumari can talk in her mother tongue only with her nonagenarian fatherin-law, Amar Bahadur Rai.

‘’I also talk in my mother language with my husband Chakra Bahadur Rai occasionally.

But, he is not a fluent speaker,’’ she said. Mohan Kumari was born and raised in a Lohorung-majority village, Diding Danda in Sankhuwasabha. She has five siblings, two brothers and three sisters, none of whom are fluent speakers of the language.

Based on Nepal’s census-2011, there are only 3,633 Lohorung speakers in the province. This number has not increased due to social and economic factors, said Bigyan Rai, a fluent Lohorung speaker from Itahari, Sunsari. “Lohorung people are getting married with people from other communities.

This has adverse impact on their mother tongue,” he said.

Besides, marriage, migration is another reason for declining population of Lohorung speakers, said Balkrishna, who teaches his mother tongue to younger people of the community.

‘’These days people from our community migrate to urban areas of Nepal and abroad for job and permanent settlement. This has decreased the number of people speaking the indigenous language spoken for centuries,” he said.

Dictionary, digital content and school textbooks in Lohorung could save the language from going extinct, according to Mohan Kumari. She added Lohorung language needs strong support from the local government and early education in mother tongue would help to preserve the language.

Balkrishna said bringing out a well-researched dictionary and sufficient digital content could help preserve minority indigenous languages like Lohorung.

A version of this article appears in print on February 23, 2020 of The Himalayan Times.

घाँटु बारे मगर लाेक कथा

घाँटु देवी

संकलनः मीन श्रीस मगर

(विद्यावारिधिः मगर संस्कृति)

उहिले सत्य युगको कुरा हो; देवदेवीहरूले मानिसलाई पनि आफूझैं देवतामा रुपान्तरण गर्दथे । तान्त्रिक विद्यामा पोख्त मानिसहरूले देवतासँग कुराकानी गर्ने क्षमता राख्दथे । त्यो युगमा मगरात भनिने मग्वर, धवलस्रोत, गण्डीगुल्म आदि राप्ती तथा गण्डकी प्रश्रवणक्षेत्रका मगर बस्तीहरूमा शक्तिशाली तान्त्रिकहरूको निकै ठूलो प्रभाव रहेको थियो । अलौकिक शक्ति प्राप्त ती तान्त्रिकले असामान्य गतिविधिहरू गर्दथे । तान्त्रिक शक्ति प्रयोग गरेर कुनै पनि जीवजन्तुलाई मार्ने र पुनः जीवित बनाउन सक्ने क्षमता उनीहरूमा हुन्थ्यो । बेलाबेलामा उनीहरूले आफ्ना अद्भूत क्षमता अर्थात घातक आभिचारिक (black magic) क्षमता प्रदर्शन गर्दथे ।  ती तान्त्रिकहरू बाघ लगायतका विभिन्न जीवजन्तुहरूमा रुपान्तरण हुने गर्दथे । धवलागिरी, हिमचुली, अन्नपूर्ण, माछापुच्छ्रे आदि हिमालहरू देवताको बासस्थल मानिने हुँदा ती हिमालहरूबाट उत्पन्न भएका नदीहरू कालीगण्डकी, बडीगाड, उत्तरगंगा, राप्ती आदिलाई ज्यादै पवित्र मानिन्थ्यो । ती हिमनदीका प्रश्रवणक्षेत्रमा बसोबास गर्ने मगर तान्त्रिकहरू निकै शक्तिशाली मानिन्थे ।

मुस्ताङको न्हुबिनी हिमालबाट उत्पन्न भएको पवित्र कालीगण्डकी किनारका गुल्मी, वागलुङ, पाल्पा, पर्वत, स्याङ्जा र नवलपरासीका मगर बस्तीहरूका साथै राप्ती प्रश्रवणक्षेत्रका रुकुम र रोल्पा क्षेत्रका मगर बस्तीहरूमा एक भाइ र नौ बहिनी तान्त्रिकहरूको प्रभावशाली अस्तित्व रहेको थियो । कालीगण्डकी किनारको बस्ती (वर्तमान पाल्पाको पीपलडाँडा, रामपुर तथा स्याङ्जाको गराङ्दी) का दस भाउना (एक भाइ र नौ बहिनी) तान्त्रिकहरू तान्त्रिक विद्यामा निपूर्ण थिए । ढ्याङ्ग्रे लामा (तान्त्रिक दाजु) र नौ बहिनी बीच कुनै कारणवस वैमनस्यताको वातावरण सिर्जना हुँदैगयो । उनीहरू बीचमा तन्त्रमन्त्रको युद्ध चल्नेक्रममा नौ बहिनीहरू दाजु ढ्याङ्ग्रे लामाबाट परास्त भई अलपिए । अलप भएको तेस्रो दिन अर्थात कात्तिक ठूली एकादशीका दिन नौकन्या तान्त्रिकहरू सेतीबेणी (गुल्मी, पर्वत र स्याङ्जाको संगम स्थल कालीगण्डकी) का कन्याहरूमा आविर्भाव भएका थिए । आफ्नो शरीरमा नौ कन्या तान्त्रिक आविर्भाव भएपछि कन्याहरूको आँखा बन्द भई कम्पन हुन थाल्यो । उनीहरू विभिन्न भावभङ्गीमा प्रस्तुत हुनथाले । तान्त्रिक कन्या उत्रिएर प्रस्तुत हुने अवस्था वा प्रस्तुतिकरणलाई घाँटु भन्न थालियो । सेतीबेणी अर्थात सेतीघाटबाट प्रारम्भ भएकाले सेतीघाटु भन्ने क्रममा कालान्तरमा सतीघाटु शब्द जनजिब्रोमा प्रचलित हुनपुग्यो । अर्कोतर्फ मृत्युको तेस्रो दिनको घोट संस्कार (शुद्धशान्ति) मा मृतकको आत्मालाई तान्त्रिक विधिबाट जगाएर पितृमा थपना गर्ने तथा नाचगान गर्नेक्रममा नौ कन्या तान्त्रिक उत्रेकाले मगर भाषामा घोट+उ (पष्टी विभक्ति)=घोटु अर्थात घोट सम्बन्धी भन्ने अर्थमा ‘घाँटु’ को विकास हुनगयो । स्याङ्जा राम्चेका मगरहरूले आजसम्म पनि हरेक वर्षको कात्तिक ठूली एकादशीका दिन सेतीबेणीमा गएर घाँटु नाट्य गाथाको थालनी गर्ने र वैशाख पूर्णिमा (चण्डी पूर्णिमा/बुद्ध पूर्णिमा) का दिन प्रदर्शन गर्ने परम्परालाई निरन्तरता दिएको पाइन्छ ।

हिमचुलीका सात बहिनी मायू (देवी) हरू मध्ये एक बहिनी नवलपरासीको देवचुलीमा बसोबास गर्न आउँदा त्यहाँ रहेको दैत्यसँग ठूलो संघर्ष परेको थियो । देवीले दैत्यलाई परास्त गर्न नसकेपछि भुमरीको रुप धारण गरी नजिकैको अर्खला गाउँमा घाँटु नाचिरहेका दुई मगर कन्यालाई उडाएर देवचुली पहाडमा पु¥याई आफू झैँ मायू (देवी) मा रुपान्तरण गराएकी थिइन् । त्यसपछि तीनकन्या मायूको संयुक्त शक्तिबाट दैत्यमाथि विजय प्राप्त भएको थियो । यो घटना चैत्र पूर्णिमाको समयमा भएकाले देवचुली पहाडको गुफामा तीन कन्या मायू (देवी) अर्थात घाँटु देवीको पूजाआजा गर्ने परम्पराको थालनी गरियो । देवचुली आसपासका हुप्सेकोट, बुलिङटार, धौवादी रुदपुर, अर्खला, कीर्तिपुर आदि क्षेत्रका मगरहरू र नवलपुर (रजहर तथा कोलुवातिर) का थारुहरूले संयुक्त रुपमा मगर झांक्री र थारु गुरौको नेतृत्वमा तान्त्रिक विधिबाट घाँटु देवी (तीनकन्या मायु/कुमारवर्ती माई) को पूजा गर्ने परम्परा उहिल्यैदेखि चलिआएको छ । यसै आधारमा कतिपय मगर गाउँमा चैत्र पूर्णिमाको दिन घाँटुको थालनी गर्ने र वैशाख पूर्णिमाको दिन चण्डी पूजा गरी विशेष प्रदर्शन गर्ने परम्परा रहेको छ ।

यो कथा सुन्नेलाई सुनको माला; भन्नेलाई फूलको माला ।

घाँटु देवी (ढुट मगर भाषामा)

गोमोक्च : मीन श्रीसमगर

विद्यावारिधि : मगर संस्कृति

खयाकाङन सट्य जुकओ वाट आले, डेवीडेउटाकोई भर्मिकोके ड मेहेको लेखान डेउटा खास्मो याहाओला। झाँकरि वार्चकोई यिडाकन वार्च भर्मिकोई डेउटाखटा ङाक्के हेकोला । होसे जुकाङ मगरात डेचो मग्वर, धवलस्रोत, गण्डकीगुल्म डेच ठामको राप्टी होटै गण्डकी डेठाङ मगरकुङ कार्हाङचो झाँकरिकुङ छाप ल्या । होन्च सक्ति डिन्चो झाँकरिकोई डिहिके माह्योक्च वाटको जाटुला । होसेकोई झाँकरिव वार्च केट्म जुन्च ड जिवजन्टुकोके साट्के होटै होसे सिच वस्टुकोके जिम्हाक्के हेक्च सक्टि होसेको खटा छानोला । सेन सेन होसेकोई मेनो झाँकरी वार्मई  चटक्या टानाक्के जाटोला । होसे झाँकरिको मेल्लाहाके सेन चिटुवा, सेन सुठु,  सेन चिउ ल्हेस्के हेक्चको छानोला ।  धवलगिरि, हिउचुलि, अन्नपूर्ण, माछापुच्छ्रे डेच पंम्वाङईङ डेउटाको (वाज्यू बराज्यू) मुच ठाम मन्डिकेवाटि होसे पंम्वाङईङ खेम जोहोच खोलाको कालिगण्डकी, बडिगाड, उत्तरगंगा, राप्टी डेच खोलाकोके काराङ्च डेउटा मन्डिवला । होसे खोला जोहोच ठाममाङ खयाकिङ  होडा मुच मगर झाँकरिको कार्हाङच झाँकरि मन्डिउला ।

मुस्ताङो न्हुविनी पंम्वाङइङ डि खेहेच वाटि होस्के सेहेचो (पवित्र) कालिगण्डकीढरियाङ गुल्मी वाग्लुङ, पाल्पा, पर्वत, स्याङजा, नवलपरासि मगरको मुच ठामको होटै राप्तिव रुकुम रोल्पा डेच ठामो  मगर झुरुमाङ काट भोया (बाउजा) र नउ नानिजाको झाँकरिकुङ कार्हाङच ठाम डेम चिन्डिसोला । कालिगण्डकिव ढरियाङ (चहिटो पाल्पाव पीपलडाँडा,रामपुर होटै स्याङ्जा गराङ्डी) व होसे बाउजा र नानिजा झाँकरि ज्ञान वार्चको ल्या । ढ्याङ्ग्रे लामा (झाँकरी दाज्यै) र नउ नानिजाकुङ मेल्लाहा-मेल्लाहाव मिगिन माखाट्चै नुङा । मेल्लाहा-मेल्लाहा माखाट्म झाँकरि वार्माके केट्नसिङ मेहेकोन पुन्के ठाला । यितजात्म पुन्नाङ -पुन्नाङ मेहेकुङ दाज्यैके माहुत्म नउ नानिजाको म्हाट्डिसा । यितजात्म म्हात्च नउ नानिजाको म्हात्च सोम्याकाङ कार्तिक ठूलि एकाडसिव याकाङ नउकन्या झाँक्रिनिको सेतिबिणी ( गुल्मी, पर्वत र स्याङ्जा सोम ठाम काटठामङ खाट्च कालिगण्डकी) व कन्याकोआङ पहिडिसन्या ।(आविर्भा) मेनो ज्यानाङ होसे नउ झाँक्रिनिको पहिडिस्नसिङ नानिजाकुङ मिमिक चिलिम्मो नानिजाको वुर्हुके ठाला । होसेको आस्काट-आस्काट छान्नसिङ डाङ्डिस्के ठाला । यितजात्म  झाँक्रिनिको कन्यानानिकुङ ज्यानाङ राहाम मेनो ज्यान  टानाक्के ठाला  हटै यिस्केनाङ घाँटु डेके ठाला । सेतिवेणी या सेतीघाटीङ  ठाल्चबाटी यिस्के सेतीघाटु डेनाङ डेनाङ न्हुनिङ सटीघाँटु डेके ठाला । यितजात्मो ज यिचेउ आर्मिन सटिघाँटु डेम चिन्डिसा । आलाकपटा सिचव सोम्याको घोटाङ सिच भर्मिव मिगिनके झाँक्रि वार्चए जिवाटाक्न वायूकोके मेनो ठामाङ डाके होटै स्याहानाङ ल्हिङनाङ होसे नउ कन्या नानिजाको ज्यानाङ काल्केवाटी मगर कुराङ (ढुट)  घोटु होटै ज घाटुव  ठपना छान्चै नुङा । स्याङ्जाव राम्चे डेच लाङ्घाव मगरकोई छिनिङपिहिन ड पट्ट ल्हेसव कार्तिक ठूली एकाडसीव याकाङ सेतिविणीयाङ नुङ्मो घाँटु स्याहाक्के याको ठालनी जाट्के होटै वैशाख पूर्णयाङ लांङघाङ स्याहाक्म तानाक्के जाट्च रोश ईन्हाङ ड ले ।

हिउचुलिव सात वहिनि नानिजाङ काट नानिजा  नवलपरासिव देवचुलियाङ मुके राहाच वखटाङ होलाङो पिचासखटा कार्हाङच पुन्ना छान्मल्या । देविय होसे पिचासके जुत्के माहेक्च पार भुमरि छान्मसिङ खेरेपो अर्खला डेच लाङ्घाङ घाँटु स्याहाम मुच न्हिस मगर नानीजाके भुरुक्न देवचुलि पाहाराङ टाहाक्नसिङ मेन लेखा मायू (देवी) खास्मल्या । होसेन्हुनिङ सोम (कन्या) नानिजाको काट छान्न होसे पिचासखटा पुन्निसिङ होस्केनाङ जुत्मल्या । यिसे काजुस चैत्र पूर्णाङ छान्चवाट देवचुली पाहाडाङव ओडाराङ सोम नानीजाको( कन्या) (मायू देवि ) घाटु देविकोके मन्दिके ठाला । देवचुलिव खेरेप खेरेप हुप्सेकोट, बुलिङटार, धौवादी, रुदपुर, अर्खला, कीर्तिपुर डेच ठामव मगरको र नवलपुरव थारुको खाट्म कठ मगर झाँक्रि र थारु गुरौको स्याहाठाङ झाक्रि (तान्त्रिक) बिधिईङको घाँटु देवी (सोम नानीजा मायू, कुमारीको) व पूजा जाट्च रोश कयाकिङहोडा केस्चै राहाच  आले । होट छान्म मगरकुङ ढलिङ लांङ्घाङ चैत्र पूर्णेव याकाङ घाँटु स्याहाक्के थाल्ले र बैशाख पुर्णेयाङ चण्डी पूजा जात्म होसे याकाङ पट्ट लाङ्घाव लाङ्घालिके एट्म मूली आहानाङ गुरुमोईको  ल्हिङ्म र घाटुसार्याको स्याहाम  टानाक्के जाट्ले ।

An Introduction to China’s Monguor People

An Introduction to China’s Monguor People

Rachel Deason

16 June 2018

The Monguor are a relatively small ethnic minority in western China whose colorful traditions face extinction in the modern age. The Monguor, as the ethnic group is called by Western scholars, go by several names. They call themselves the Chaghan Monguor, which means “White Mongols.” Their official name in China, however, is Tu, which may derive from Tuyühu Khan, a possible ancestor of the Monguor.

Homeland

Most Monguor live in the eastern part of western China’s Qinghai province, primarily in the Datong Hui and Tu Autonomous County, the Minhe Hui and Tu Autonomous County, and the Huzhu Tu Autonomous County. Most live off the land, subsisting as farmers and dabbling in animal husbandry as well as seasonal work in the cities. The average yearly temperature in Monguor lands is around 8°C (46.5°F).

Qinghai province is large but scarcely populated, and much of it once belonged to Tibet, helping explain the overwhelming number of Tibetan Buddhists within Monguor ranks.

History

Monguor history is widely contested, with some scholars believing the people to be direct descendants of the Xianbei – or proto-Mongols – and others claiming the Monguor first arose in the Yuan dynasty as mixed-race descendants of Mongol troops stationed in the Qinghai area. Some even believe the Monguor to be Turkic or Han in blood.

One reason it is so difficult to pinpoint the origins of the Monguor is due to wide diversity within the group, as well as the confusing system of classification of ethnic minorities that the Chinese government imposed after 1949. By the time of the Communist takeover, the Monguor had already begun to lose their language. Those who were Monguor but could only speak Mandarin were classified as Han, the term for China’s largest ethnic group. Those who could not speak their language but had adopted Islam were classified as Hui, an umbrella term for Chinese Muslims who don’t fit neatly into another ethnic group. Those who could speak their language and had adopted Islam were sorted into the Dongxiang, Bao’an, and Yugu.

Culture

Throughout their disjointed and convoluted history, the Monguor have lost many of the traditions that once made them unique. However, there are still elements of the culture that refuse to die off.

Though most Monguor now only speak Mandarin, two distinct Monguor languages still exist: Mongghul and Mangghuer, both Mongolic languages. In 1979, a script based on the Roman alphabet was created for Mongghul and quickly caught on with those living in Huzhu Tu Autonomous County. Still, the script didn’t help significantly in the preservation of the language.

An estimated 98% of all Monguor are Tibetan Buddhist, and Tibet even considers them part of the Tibetan nationality, despite no historical, cultural, or linguistic ties between the two groups. Their main center of worship is the Youning Monastery, located about an hour and a half from Qinghai’s capital of Xining. Most villages have their own Buddhist temple and Taoist shrine as well.

Unlike their Han neighbors, whose main festival is Chinese New Year, the Monguor’s main holiday is Nadun, a 63-day festival held at the end of the summer, which celebrates the harvest. Celebrations themselves don’t last as long as they once did, mirroring the unfortunate decline of Monguor culture. The festival does, however, nod back to the Monguor’s animistic and shamanistic past, with a medium known as the Fala being a large part of the festivities. Other Nadun traditions include the donning of masks for dances that retell Monguor history.

Source: https://theculturetrip.com/asia/china/articles/an-introduction-to-chinas-monguor-people/

The Khas people of Nepal

The Khas people of Nepal

The mere fact the Khas people (Bahuns, Chettris, etc) have been inhabitants in modern day Nepal for centuries stakes their equal claim in the restructuring process.  By Namit Wagley Feb. 14, 2015, 5:45 p.m. Published in Magazine Issue: Vol: 08 No. -16 February. 13- 2015 (Falgun 1, 2071) Dr. Bipin Adhikari’s Nepal ka Khas Jaati is an informative booklet that sheds light on the might as well as the plight of one of the most prominent tribes in Nepal, the Khas tribe. The booklet is well researched and contains historical accounts from various early as well as modern European, Indian and Nepali historians. It is easy to read and provides a straight forward account of the historical events. Originating from modern day Central Asia, the Khas people are said to have migrated from their ancestral land towards the Himalayan region of southern Asia (Kashmir, Himachal Pradesh, Uttarakhand and Nepal) in ancient times. The modern day Khas include Chhetri, Bahun, Kami, Thakuri, Sarki, Sannyasi, Badi, Damai, Gaine and others. According to the author, the period of their migration remains ambiguous and stretches back to the pre-christ era. In Nepal, the Khas people first settled around present day Karnali region. The Khas kings formed the famous Malla Kingdom, which ruled Khasan (Jumla) from the eleventh century before collapsing and splintering into local dominions during the fourteenth century. In this booklet, Dr. Adhikari seeks to debunk a lot of popularized myths about the Khas people. One such myth is that they migrated to Nepal from India to evade the Muslim tyranny. Historical sources have confirmed that this is in fact not true. The existence of Khas people in the Nepali region dates back well before the time of the great Mogul empire in the south. It is accepted that some Brahmins did flee to Nepal, during Mogul regime, and started enforcing the caste system in Nepal. In that regard, some Bahuns today are probably descendents of these Indian refugees; however, the vast majorities are still Khas people. Also, Dr. Adhikari sheds light on the significant influence Khas people have had on the cultural traditions of Nepal. Practices such as Dheusi, Bhailo are common place in Nepal. These practices are a result of the Khas influence. The prevalent tradition of the oracle, Dhami, is another practice synonymous with Khas traditions. Moreover, the Khas language, modern day Nepali, became the national language when the Shah dynasty of Gorkha unified the splintered Himalayan region into modern Nepal. Further, Dr. Adhikari takes us on the journey of the evolution of Khas tribes from uncivilized nomadic tribes to the civilized classes of Nepal. The prominent roles of Hinduism and Buddhism have been mentioned here. Further, Dr. Adhikari stresses the benevolent nature of Khas assimilation in Nepali demographic. The cultural exchanges between the Khas and non-Khas have been emphasized in many occasions. Similarly, the adoption of Hinduism and Buddhism, and the conservation of religions heritages have been highlighted during the regimes of Kra Challa, Ashok Challa and Punya Malla. Moreover, Dr. Adhikari elucidates some of the misconceptions about the Khas origins. He argues that the negative depiction granted to them in the religious Hindu texts such as Mahabharat, as barbarous savages, has had a profound impact on their status. According to him, the lower status of Khas people prescribed by the holy Hindu scrolls, led the early rulers, such as Ram Shah, to falsely claim their ancestral origins when in fact they were none other than the descendants of the nomadic Khas from Eurasia. Further, the introduction of the class system through the Indian influence caused native Khas Bahuns and Chettris to denounce their Khas origins in order to claim a greater status in class hierarchy. Prior to Indian influence, the Khas societies did not have any class structure. In this regards, the author professes that assimilation to Hinduism and Buddhism, despite contributing a great deal in their adaptation to the region, caused the Khas people to lose a lot of their cultural legacy. As a result, majority of Khas descendants today are misguided in accepting their ancestral recognition. Subsequently, Dr. Adhikari highlights the role of Khas in the unification movement during the Shah era and their subsequent significance to maintenance of Nepalese sovereignty, especially in light of glooming threats in the north and the south. The book is a valuable piece of work that disproves a lot of arguments floating around instigating identity politics in Nepal. The mere fact the Khas people (Bahuns, Chettris, etc) have been inhabitants in modern day Nepal for centuries stakes their equal claim in the restructuring process. The booklet claims that the Khas are as indigenous to Nepal as the Kirants, Bhotiyas and Janajatis. However, read more closely, the book, in enlightening the readers about the evolution of Khas settlement in Nepal, provides a valuable lesson to the future inhabitants. The Khas tribes came into Nepal; inhabited lands peacefully, respected other tribes, their traditions and also accepted the popular religion of the region. This is a quintessential element of a benevolent tribe. Their nomadic lifestyle, warrior built and Himalayan work ethic condemned them to the footnote of Hindu class structure. Nevertheless, Nepal owes a debt of gratitude to the Khas tribes that inhabited these lands. In fact, there is a lot to learn from them as well. This booklet is indeed a good place to start. Source: https://www.spotlightnepal.com/2015/02/14/nepal-ka-khas-jaati/